Polski design to fascynująca opowieść o kreatywności rozwijającej się często na przekór trudnościom gospodarczym i politycznym. Od przedwojennego modernizmu, przez powojenną „odwilż” pełną organicznych form, aż po współczesne sukcesy na arenie międzynarodowej – historia polskiego designu obfituje w projekty, które zyskały miano kultowych. Dziś te historyczne perełki przeżywają swój renesans, a kolekcjonerzy i miłośnicy wnętrz poszukują oryginalnych egzemplarzy z dawnych lat.
Złoty wiek polskiego wzornictwa
Największy rozkwit krajowego projektowania przypada na lata 50. i 60. XX wieku. To właśnie w tamtym czasie, pomimo powszechnych braków materiałowych, twórcy opracowywali przedmioty, które zachwycają swoją formą i funkcją. Kształtowanie rynku w ogromnej mierze opierało się na działaniach Instytutu Wzornictwa Przemysłowego (IWP), założonego z inicjatywy Wandy Telakowskiej. Instytucja zatrudniała wybitnych plastyków, pomagając wdrażać ich autorskie, nowoczesne wizje do masowej produkcji.
Najważniejsze projekty, które ukształtowały polski design
Poniższe zestawienie to filary rodzimego wzornictwa. Projekty nowatorskie, które wyprzedzały swoje czasy pod względem technologicznym i estetycznym.
Fotel RM58 – Roman Modzelewski (1958)
Jeden z najsłynniejszych polskich mebli. Fotel RM58 to pionierski na skalę światową projekt wykonany z laminatu poliestrowo-szklanego. Wyróżniał się rzeźbiarską, organiczną formą oraz innowacyjną metodą formowania tworzywa. Zauważył go sam Le Corbusier i chciał wdrożyć do produkcji we Francji, co jednak zablokowały ówczesne władze PRL. Obecnie fotel ten (produkowany współcześnie przez markę VZOR) znajduje się m.in. w stałej kolekcji Victoria & Albert Museum w Londynie.
Figurki z Ćmielowa – IWP (lata 50. i 60.)
Awangardowe i eleganckie rzeźby kameralne (projektowane głównie przez Lubomira Tomaszewskiego, Mieczysława Naruszewicza, Hannę Orthwein i Henryka Jędrasiaka). Charakteryzują się silną syntezą, uproszczeniem bryły i odważną, asymetryczną malaturą (tzw. pikasami). Przedstawiały zazwyczaj zwierzęta w ruchu lub smukłe postacie ludzkie. Ze względu na unikalny proces produkcji, do dziś są obiektem pożądania kolekcjonerów na całym świecie.
Krzesło „Muszelka” (Model 110) – Teresa Kruszewska (1956)
Niezwykle lekkie, sklejkowe krzesło stworzone z jednego kawałka materiału wygiętego w kształt przypominający otwartą muszlę. Projekt ten łączył dużą wygodę z nowatorskim, bardzo oszczędnym podejściem do zużycia materiału, co w powojennej, zrujnowanej Polsce było wymogiem kluczowym.
Skuter Osa – WFM (1959)
Polski design to nie tylko meble i ceramika, ale też motoryzacja. Skuter Osa, zaprojektowany w Warszawskiej Fabryce Motocykli, to ikona polskiego wzornictwa przemysłowego. Osa wyróżniała się przepiękną, obłą i opływową sylwetką. Był to jedyny produkowany seryjnie polski skuter, doceniany również za świetne wyważenie i osiągi techniczne.
Szkło „Antico” – Zbigniew Horbowy (lata 70.)
Zbigniew Horbowy jest uważany za ojca polskiego wzornictwa w szkle. Jego projekty cechowały się smukłymi, prostymi formami i silnie nasyconymi kolorami – od rubinowej czerwieni po butelkową zieleń. Najbardziej rozpoznawalna stała się linia „Antico”, czyli szkło spienione, wewnątrz którego w magiczny sposób zatopione były gęste pęcherzyki powietrza.
Współczesny polski design i renesans klasyków
XXI wiek to czas, w którym historia polskiego designu i najważniejsze projekty zyskały należny im szacunek. Z jednej strony, rodzime marki (jak np. Vzór) z powodzeniem wznawiają produkcję dawnych ikon, takich jak fotele Modzelewskiego czy krzesła z siatki Henryka Sztaby.
Z drugiej strony, współczesny polski design to twórcy uznani na całym świecie. Najlepszym przykładem jest Oskar Zięta, który w 2008 roku stworzył stołek Plopp – mebel wykonany w autorskiej technologii FIDU (pompowania cienkiej blachy stalowej). Współczesne wzornictwo to także praktyczny i ekologiczny minimalizm, rozwijany przez projektantów takich jak Tomek Rygalik czy Maja Ganszyniec, którzy współpracują z największymi markami w Europie.
Gdzie oglądać historię polskiego designu? Przewodnik
Aby w pełni zrozumieć ewolucję form i materiałów, najlepiej obcować z tymi przedmiotami na żywo. Poniżej znajduje się lista miejsc, które kompleksowo prezentują dorobek polskich projektantów:
- Galeria Wzornictwa Polskiego (Muzeum Narodowe w Warszawie): Najważniejszy punkt na muzealnej mapie. Stała ekspozycja pokazuje pełny przekrój historii – od sztuki Młodej Polski, przez międzywojenny modernizm, „złotą erę” lat 60., aż po XXI wiek. Zobaczysz tam oryginał krzesła „Muszelka”, słynne radio Szarotka i prototypy, które nigdy nie trafiły do masowej produkcji.
- Muzeum Narodowe w Krakowie (Kamienica Szołayskich): Instytucja ta regularnie organizuje przekrojowe wystawy poświęcone architekturze wnętrz, rzemiosłu oraz krakowskiemu i ogólnopolskiemu designowi.
- Instytut Wzornictwa Przemysłowego (Warszawa): Choć nie działa jako klasyczne muzeum, IWP cyklicznie otwiera swoje bogate archiwa dla zwiedzających i organizuje wystawy współczesnego designu (w tym coroczną wystawę „Dobry Wzór”).
- Muzeum Miasta Gdyni: Gdynia, będąca perłą międzywojennego modernizmu, w swoim muzeum skupia kolekcje związane z architekturą, projektowaniem wnętrz transatlantyków (m.in. legendarnego MS Batory) i wzornictwem XX wieku.
Droga polskiej sztuki użytkowej
Polska sztuka użytkowa przeszła długą drogę: od poszukiwań stylu narodowego w dwudziestoleciu międzywojennym, przez organiczne formy lat 60., aż po nowoczesne, innowacyjne technologie. Znajomość projektów uświadamia nam unikalną wartość rodzimego wzornictwa, które dziś stanowi powód do dumy i urozmaicenie nowoczesnych wnętrz.
