Ceramika z Bolesławca to jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli Dolnego Śląska i polskiego rzemiosła na świecie. Jej unikalny charakter opiera się na wielowiekowej tradycji ręcznego zdobienia, niezwykłej trwałości lokalnej kamionki i głębokim, kobaltowym kolorze. Poznaj historię bolesławieckich wzorów. Od prostych, brązowych dzbanów po współczesne dzieła sztuki użytkowej, które stały się wizytówką Polski w Azji.

Początki i rozwój ceramiki w Bolesławcu

Historia ceramiki z Bolesławca wiąże się z uwarunkowaniami naturalnymi dorzecza Bobru i Kwisy, gdzie dawniej odkryto pokłady wyjątkowo czystej gliny kamionkowej. We wczesnym średniowieczu naczynia wypalano na brunatny kolor i pełniły one rolę niemal wyłącznie użytkową. Historycznym dowodem rzemieślniczej potęgi miasta z tamtego okresu stał się Wielki Garniec, stworzony w 1753 roku przez mistrza Johanna Gottlieba Joppego – imponujące naczynie liczące dwa metry wysokości i mogące pomieścić blisko 2000 litrów. Został zniszczony podczas drugiej wojny światowej przez żołnierzy radzieckich, ale jego wierną kopię można podziwiać w Muzeum Ceramiki jako symbol wizji i pasji artystycznej, której nie dało się wyplenić.

Większe zmiany w garncarstwie zaczęły następować na przełomie XVIII i XIX wieku. Początkowo warsztaty wprowadzały nowoczesne kształty z białymi motywami zdobniczymi (m.in. roślinnymi i heraldycznymi), naklejanymi bezpośrednio na brązowe szkliwo. Prawdziwy przełom w produkcji przyniósł jednak Johann Gottlieb Altmann, który jako pierwszy zaczął stosować biały barwnik (glinkę) w miejsce tradycyjnego, ciemnego wykończenia. Jego innowacyjne podejście zrewolucjonizowało bolesławieckie rzemiosło, otwierając drogę do tworzenia jasnych naczyń, stanowiących odtąd idealne tło dla nowożytnych, barwnych zdobień.

Źródło: Fot. Céline Husetowski WMFr, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons (zdjęcie zmodyfikowane)

Technika stempelkowa – rewolucja w zdobieniu

Wzornictwo to wynik trwającej setki lat ewolucji, w której kluczową rolę odegrała wynaleziona pod koniec XIX wieku technika stempelkowa. Polega ona na ręcznym nanoszeniu misternych, powtarzalnych wzorów. Początkowo rzemieślnicy używali do tego uciętych łodyg lub kawałków morskiej gąbki, z czasem zastąpionych precyzyjnie wycinanymi stemplami z gumy. Głównym sprzymierzeńcem twórców w Bolesławcu stał się pigment kobaltowy. Wzór nakładany jest zawsze podszkliwnie, co oznacza, że po namalowaniu naczynie zanurza się w szkliwie i wypala w temperaturze ponad 1200°C. Dzięki temu barwnik zyskuje nasycony, głęboki odcień niebieskiego, a ornamenty stają się całkowicie odporne na ścieranie. To właśnie w epoce wczesnego stempelkowania wykreowano kultowy wzór „pawie oczko” składający się z gęstych niebieskich kółek i kropek na jasnym tle. Historia przynosiła następnie kolejne zmiany: w latach 20. XX wieku zaczęto czerpać z osiągnięć Bauhausu, urozmaicając tradycyjny kobalt m.in. kolorową geometrią typową dla art déco. Współczesne malarki wciąż operują tymi technikami, opierając się na tradycji i tworząc unikalne kompozycje florystyczne. 

Jak czytać sygnatury i rozpoznać unikat?

Prawdziwą gratką dla kolekcjonerów i miłośników bolesławieckiej ceramiki jest umiejętność prawidłowego odczytywania ukrytych na naczyniach oznaczeń. Pod spodem każdego autentycznego wyrobu zawsze znajduje się standardowy stempel konkretnego zakładu ceramicznego, który potwierdza jego oryginalność. Z punktu widzenia historii wzorów i unikalnej wartości, najważniejsze są jednak dodatkowe oznaczenia, których warto uważnie wypatrywać:

• Pieczątka „Unikat” lub litera „U” – świadczy o tym, że dany wzór należy do znacznie wyższej klasy zdobnictwa. Oznacza to, że proces jego tworzenia wymagał od rzemieślnika większej precyzji, dłuższego czasu pracy oraz użycia szerszej, niestandardowej palety barw.
• Podpis artysty (Sign.) – to najbardziej pożądany znak. Jeśli obok sygnatury zakładu znajduje się odręczny podpis lub imienna pieczątka konkretnego zdobnika (np. Maria Starzyk), oznacza to, że trzymasz w rękach autorskie dzieło z najwyższej półki artystycznej. Tego typu naczynia malowane są od początku do końca przez jednego, doświadczonego mistrza, przez co nigdy nie znajdziesz dwóch w 100% identycznych egzemplarzy.

Bolesławieckie Święto Ceramiki – festiwal rzemiosła i tradycji

Doskonałą okazją, by na żywo podziwiać unikalne wyroby i poznać historię wzornictwa, jest Bolesławieckie Święto Ceramiki. Wydarzenie to odbywa się cyklicznie, a jego główna część przypada zazwyczaj na przedostatni weekend sierpnia. Festiwal ten przyciąga do Bolesławca tysiące turystów, kolekcjonerów oraz miłośników lokalnego rzemiosła z całego świata, dla których rokrocznie przygotowuje się szereg atrakcji:

• Targi Ceramiki – to największa w Europie giełda wyrobów ceramicznych, podczas której dziesiątki wystawców i artystów prezentują na bolesławieckim Rynku swoje tradycyjne oraz innowacyjne naczynia.
• Warsztaty i pokazy zdobienia – uczestnicy mogą na własne oczy zobaczyć, jak wygląda ręczne nanoszenie wzorów przy użyciu klasycznej techniki stempelkowej, a nawet spróbować własnych sił przy kole garncarskim.
• Parada „Z miłości do gliny” (Glina Show) – niezwykle widowiskowy pochód ulicami Bolesławca, w którym biorą udział osoby w całości pomalowane płynną gliną (tzw. lejną).
• Wypalanie w piecach plenerowych – spektakularne pokazy, które pozwalają obserwatorom lepiej zrozumieć trudny proces technologiczny stojący za niesamowitą trwałością tutejszej kamionki.

Źródło: Fot. 4028mdk09, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons (zdjęcie zmodyfikowane)

Bolesławiec w Japonii – współczesny symbol polskiego rzemiosła

Współczesne znaczenie ceramiki z Bolesławca wykracza daleko poza Europę, a jednym z jej większych rynków zbytu stała się Japonia. W świadomości dzisiejszych Japończyków charakterystyczne naczynia stały się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli polskiej kultury, docenianym na równi z muzyką Fryderyka Chopina. Ogromna popularność bolesławieckiej kamionki w Kraju Kwitnącej Wiśni nie jest jednak przypadkowa i wynika z kilku konkretnych uwarunkowań kulturowych:

• Tradycyjna kolorystyka – głęboki, kobaltowy odcień bolesławieckich wzorów idealnie wpisuje się w japońską estetykę i naturalne zamiłowanie do barwy określanej jako Japan Blue (odcień indygo, który jest silnie zakorzeniony w tamtejszej tradycji włókienniczej i rzemieślniczej).
• Zwyczaje kulinarne – w Japonii posiłki tradycyjnie serwuje się w wielu osobnych, niewielkich naczyniach, a smaki nie powinny mieszać się na jednym talerzu. Bogaty asortyment małych bolesławieckich miseczek, czarek i podstawek idealnie odpowiada na te codzienne potrzeby.
• Pasja kolekcjonerska – Japończycy niezwykle cenią autentyczne rękodzieło i bardzo chętnie kolekcjonują ceramikę. Ręcznie zdobione naczynia, w których drobne niedoskonałości stempla jedynie podkreślają ich unikalność, doskonale rezonują z lokalnym szacunkiem do tradycyjnej pracy rzemieślników.

Ceramika Bolesławiecka

Historia wzorów ceramiki z Bolesławca pokazuje, że najwyższa jakość surowca w połączeniu z tradycyjnym rzemiosłem tworzą produkty o ponadczasowej wartości. Od zwykłych brunatnych dzbanów do wielokrotnie nagradzanej sztuki z kultowym „pawim oczkiem” – rozwój bolesławieckiej metody stempelkowej zrewolucjonizował produkcję. Dziś te naczynia to nie tylko niezwykle trwałe i praktyczne wyposażenie kuchni, ale unikalny, polski towar eksportowy.