Modernizm radykalnie zmienił sposób myślenia o budynkach. Zamiast naśladowania dawnych stylów architekci zaczęli stawiać na funkcjonalność, prostotę, nowoczesne materiały i rozwiązania odpowiadające potrzebom współczesnego człowieka. Kierunek ten szczególnie silnie rozwinął się w pierwszej połowie XX wieku, a jego wpływ do dziś widać w architekturze mieszkaniowej, biurowej i publicznej.

Czym jest modernizm w architekturze?

Modernizm w architekturze to szeroki nurt, który dążył do stworzenia nowego języka projektowania odpowiadającego realiom XX wieku. Architekci coraz częściej odrzucali kopiowanie gotyku, renesansu, baroku czy klasycyzmu. Budynek nie miał udawać obiektu z wcześniejszej epoki, ale wynikać z własnej funkcji, konstrukcji i zastosowanych materiałów.

Zmiana ta była związana z gwałtownym rozwojem techniki, przemysłu i miast. Stalowe konstrukcje, żelbet i duże powierzchnie szkła pozwalały projektować przestrzenie w sposób trudny do osiągnięcia za pomocą tradycyjnych murów nośnych.

Modernizm nie oznacza jednak jednego zestawu form stosowanych wszędzie w identyczny sposób. Ruch nowoczesny był wewnętrznie zróżnicowany. Inaczej projektowali Le Corbusier czy Ludwig Mies van der Rohe, inaczej Alvar Aalto, a jeszcze inne rozwiązania pojawiały się w architekturze polskiej.

Skąd wziął się modernizm?

Źródeł modernizmu należy szukać jeszcze w XIX wieku, kiedy rewolucja przemysłowa zaczęła zmieniać sposób budowania. Konstrukcje stalowe i żelazne, wielkie przeszklenia oraz nowe metody produkcji stworzyły możliwości, których nie oferowała tradycyjna architektura.

Na początku XX wieku coraz więcej projektantów uważało, że nowe społeczeństwo potrzebuje również nowej architektury. Nie chodziło jedynie o wygląd fasad. Zmieniały się warunki życia, sposób pracy, transport, produkcja i organizacja miast.

Po I wojnie światowej te idee nabrały szczególnej siły. W 1919 roku Walter Gropius założył Bauhaus, szkołę, która miała ogromny wpływ na rozwój architektury i wzornictwa. W latach 20. swoje koncepcje rozwijali także Le Corbusier i Ludwig Mies van der Rohe.

Kolejnym ważnym momentem była wystawa „Modern Architecture: International Exhibition” zorganizowana w Museum of Modern Art w Nowym Jorku w 1932 roku. Przyczyniła się ona do rozpowszechnienia pojęcia stylu międzynarodowego, którym opisywano część ówczesnej nowoczesnej architektury.

Nie należy jednak utożsamiać całego modernizmu ze stylem międzynarodowym. Był on tylko jednym z najważniejszych kierunków znacznie szerszego ruchu.

Jakie są najważniejsze założenia modernizmu w architekturze?

Jeśli chcemy zrozumieć modernizm w architekturze i najważniejsze założenia tego nurtu, trzeba przede wszystkim zwrócić uwagę na zmianę relacji między wyglądem budynku, jego funkcją i konstrukcją.

Funkcja miała wpływać na formę. Układ budynku powinien odpowiadać jego przeznaczeniu, a nie wynikać przede wszystkim z zasad dekoracyjnej kompozycji fasady.

Odrzucano historyzujące ornamenty. Moderniści rezygnowali z kolumn, gzymsów, sztukaterii i innych dekoracji stosowanych tylko po to, aby nawiązać do dawnych epok.

Stosowano proste bryły geometryczne. Charakterystyczne stały się kubiczne formy, płaskie dachy, wyraźne podziały poziome oraz uporządkowane elewacje.

Wykorzystywano możliwości nowych materiałów. Żelbetowe szkielety, stal i szkło pozwalały uwalniać elewację od funkcji konstrukcyjnej oraz tworzyć większe otwarte przestrzenie.

Dużą wagę przywiązywano do światła, powietrza i higieny. Rozbudowane przeszklenia, balkony, tarasy czy odpowiednie rozmieszczenie budynków miały poprawiać warunki życia mieszkańców.

Poszukiwano rozwiązań możliwych do powtarzania. Standaryzacja i produkcja przemysłowa miały umożliwiać szybsze i bardziej racjonalne budowanie, szczególnie mieszkań.

Modernizm miał więc nie tylko aspekt estetyczny. Dla części jego twórców był również projektem społecznym, który poprzez dobrze zaprojektowane budynki i miasta miał poprawiać warunki codziennego życia.

Jak nowe materiały zmieniły architekturę modernistyczną?

Tradycyjny budynek był w dużej mierze ograniczony przez konstrukcję murowaną. Grube ściany pełniły funkcję nośną, dlatego rozmieszczenie pomieszczeń i otworów okiennych nie mogło być całkowicie dowolne.

Konstrukcja szkieletowa z żelbetu lub stali zmieniła tę sytuację. Ciężar budynku mogły przejmować słupy i belki, dzięki czemu ściany zewnętrzne nie zawsze musiały pełnić funkcję konstrukcyjną.

Pozwoliło to projektować duże przeszklenia, swobodniejsze elewacje i bardziej elastyczne wnętrza. Zamiast ciężkiej bryły opartej na masywnych murach pojawiała się konstrukcja postrzegana jako lekka rama wypełniona szkłem i innymi materiałami.

Świetnym przykładem wykorzystania tych możliwości jest budynek Bauhausu w Dessau projektu Waltera Gropiusa. Poszczególne części kompleksu różnią się wielkością i odpowiadają swoim funkcjom, a charakterystyczna przeszklona elewacja części warsztatowej stała się jednym z symboli nowoczesnej architektury.

Czym jest pięć punktów nowoczesnej architektury Le Corbusiera?

Jednym z najbardziej znanych zestawów zasad modernizmu są pięć punktów nowoczesnej architektury Le Corbusiera, sformułowane w latach 20. XX wieku.

Pierwszym elementem były pilotis, czyli słupy unoszące główną bryłę budynku ponad poziom terenu. Dzięki nim przestrzeń pod budynkiem mogła pozostać częściowo otwarta.

Drugim punktem był wolny plan. Konstrukcja szkieletowa pozwalała rozmieszczać ściany wewnętrzne niezależnie od układu elementów nośnych.

Trzecim była wolna elewacja, która również nie musiała bezpośrednio odpowiadać konstrukcji budynku.

Czwartym elementem stały się długie, poziome pasy okien, zapewniające równomierne doświetlenie wnętrz.

Piątym punktem był ogród na dachu, który miał rekompensować przestrzeń zajętą przez budynek oraz tworzyć dodatkową przestrzeń wypoczynkową.

Najpełniejszym symbolem tych idei stała się Villa Savoye w Poissy pod Paryżem. Jej biała bryła, płaski dach, poziome okna i konstrukcja oparta na słupach są dziś jednymi z najbardziej rozpoznawalnych obrazów architektury modernistycznej.

Jaką rolę w rozwoju modernizmu odegrał Bauhaus?

Bauhaus nie był tylko stylem architektonicznym. Była to szkoła sztuki, projektowania i architektury, której działalność rozpoczęła się w Weimarze w 1919 roku. Później działała również w Dessau i Berlinie.

Walter Gropius dążył do połączenia sztuki, rzemiosła, architektury i nowoczesnej produkcji. Szczególnie ważna stała się koncepcja współpracy artystów, projektantów i przemysłu.

Po przeniesieniu szkoły do Dessau coraz większe znaczenie zaczęły mieć rozwiązania umożliwiające produkcję seryjną. Projektowano nie tylko budynki, lecz także meble, lampy, typografię oraz przedmioty codziennego użytku.

Bauhaus odegrał ogromną rolę w rozpowszechnieniu przekonania, że dobry projekt powinien być funkcjonalny, logiczny i dostosowany do współczesnych metod produkcji. Idee szkoły wywarły wpływ daleko poza Niemcami i do dziś są obecne w architekturze oraz wzornictwie.

Czym był styl międzynarodowy?

Styl międzynarodowy rozwinął się przede wszystkim w Europie w latach 20. i 30. XX wieku, a jego nazwa została rozpowszechniona przez Henry’ego-Russella Hitchcocka i Philipa Johnsona.

Charakterystyczna była prosta, pozbawiona rozbudowanego ornamentu architektura oparta na geometrycznych formach, wykorzystująca między innymi stal, żelbet i szkło.

Istotna była również zmiana sposobu postrzegania budynku. Zamiast monumentalnej masy ważniejsze stawały się przestrzeń, lekkość konstrukcji, rytm oraz elastyczny układ wnętrza.

Modernistyczny styl międzynarodowy szybko przekroczył granice Europy i stał się jednym z najważniejszych języków architektury XX wieku. Szczególnie wyraźnie wpłynął później na projektowanie wysokościowców i biurowców.

Którzy architekci mieli największy wpływ na modernizm?

Jedną z najważniejszych postaci był Le Corbusier, architekt, urbanista i teoretyk, którego koncepcje miały ogromny wpływ na projektowanie domów, budynków wielorodzinnych i całych miast. Do jego najbardziej znanych realizacji należą Villa Savoye oraz Unité d’Habitation w Marsylii.

Walter Gropius zasłynął przede wszystkim jako twórca Bauhausu. Dążył do powiązania architektury i projektowania z technologią oraz możliwościami produkcji przemysłowej.

Ludwig Mies van der Rohe rozwijał architekturę opartą na prostocie, precyzji konstrukcji i starannie zaprojektowanej przestrzeni. Jednym z jego najważniejszych dzieł jest Villa Tugendhat w Brnie, zbudowana w latach 1929-1930.

Nieco inne oblicze modernizmu reprezentował Alvar Aalto. Fiński architekt łączył racjonalne rozwiązania z naturalnymi materiałami i bardziej swobodnym kształtowaniem przestrzeni. Jego twórczość pokazuje, że modernizm nie musiał oznaczać wyłącznie białych prostopadłościanów ze szkła i betonu.

Jakie budynki są najważniejszymi przykładami modernizmu?

Do ikon architektury modernistycznej należy Bauhaus w Dessau, ukończony w 1926 roku według projektu Waltera Gropiusa. Przeszklona część warsztatowa, zróżnicowane bryły oraz podporządkowanie poszczególnych elementów funkcjom dobrze pokazują sposób myślenia charakterystyczny dla nowej architektury.

Kolejnym przykładem jest Villa Savoye Le Corbusiera. Budynek stał się niemal modelową prezentacją jego pięciu punktów nowoczesnej architektury.

W Brnie można natomiast zobaczyć Villę Tugendhat Ludwiga Miesa van der Rohe. Dom wyróżnia się otwartą organizacją przestrzeni, wykorzystaniem stalowej konstrukcji oraz dużych przeszkleń łączących wnętrze z ogrodem.

Ważnym przykładem jest również Dom Rietvelda-Schröder w Utrechcie z 1924 roku. Elastyczny układ wnętrza i abstrakcyjna kompozycja bryły uczyniły go jednym z symboli wczesnego ruchu nowoczesnego.

Jak rozwijał się modernizm w Polsce?

Polski modernizm szczególnie dynamicznie rozwijał się w okresie międzywojennym. Nowa architektura dobrze odpowiadała ambicjom modernizującego się państwa, rozwojowi miast i potrzebie budowy nowych mieszkań oraz obiektów publicznych.

Jednym z najważniejszych miejsc związanych z modernizmem jest Gdynia. Miasto rozwijane intensywnie w okresie międzywojennym stało się wyjątkowym przykładem wykorzystania modernistycznych zasad nie tylko w pojedynczych budynkach, lecz także w większej skali urbanistycznej.

Charakterystyczne dla gdyńskiej architektury są proste elewacje, zaokrąglone narożniki, poziome pasy okien oraz formy kojarzące się niekiedy z architekturą okrętową. Jednocześnie modernizm Gdyni nie był jednolity i obejmował budynki o różnym charakterze.

Drugim ważnym ośrodkiem są Katowice, gdzie zachowały się liczne realizacje z lat 20. i 30. XX wieku. Miejski Szlak Moderny obejmuje kilkanaście obiektów i pozwala zobaczyć, jak nowoczesne idee stosowano w willach, kamienicach, budynkach publicznych i obiektach sakralnych.

Polskie przykłady pokazują, że modernizm nie był jedynie importowanym stylem. Jego zasady dostosowywano do lokalnych potrzeb, tradycji budowlanej i specyfiki szybko rozwijających się miast.

Jak rozpoznać modernistyczny budynek?

Pierwszą wskazówką jest zazwyczaj oszczędność dekoracji. Fasada nie jest pokryta historyzującymi detalami, a głównym środkiem wyrazu stają się proporcje, rytm okien, zastosowane materiały i układ brył.

Często pojawiają się:

• proste, geometryczne bryły,
• płaskie lub niemal płaskie dachy,
• duże przeszklenia,
• poziome pasy okien,
• balkony i tarasy,
• asymetryczne kompozycje,
• żelbetowe lub stalowe konstrukcje,
• swobodniejsze układy wnętrz,
• funkcjonalny podział poszczególnych części budynku.

Trzeba jednak uważać z prostymi klasyfikacjami. Nie każdy prosty budynek z płaskim dachem jest modernistyczny, podobnie jak nie każdy modernistyczny obiekt posiada wszystkie wymienione cechy.

Najlepiej analizować budynek jako całość, biorąc pod uwagę czas powstania, konstrukcję, sposób organizacji przestrzeni oraz zamysł architekta.

Czy modernizm oznacza całkowity brak dekoracji?

Hasło o odrzuceniu ornamentu może sugerować, że moderniści całkowicie zrezygnowali z estetyki. W rzeczywistości było inaczej. Zamiast dodawać dekoracje niezwiązane z konstrukcją, architekci szukali piękna w proporcjach, materiałach, świetle, przestrzeni i precyzji detalu.

Dobrym przykładem jest twórczość Miesa van der Rohe. Jego budynki mogą wyglądać niezwykle oszczędnie, ale często wykorzystują wysokiej jakości kamień, drewno, metal czy szkło. Minimalna liczba elementów nie oznacza więc braku troski o wygląd.

Podobnie Bauhaus nie ograniczał się do bieli i geometrycznych pudeł. W budynku szkoły w Dessau kolor był wykorzystywany między innymi do organizowania przestrzeni i podkreślania jej poszczególnych elementów.

Modernistyczna prostota była więc świadomym sposobem komponowania, a nie rezygnacją z projektowania.

Jak modernizm wpłynął na późniejszą architekturę?

Wpływ modernizmu trudno przecenić. Wiele jego zasad stało się podstawą powojennego budownictwa mieszkaniowego, biurowego i publicznego.

Konstrukcje szkieletowe, otwarte plany, wielkie przeszklenia czy ograniczanie ornamentu przestały z czasem być rozwiązaniami awangardowymi. Stały się powszechnymi narzędziami projektowania.

Z modernizmu wyrastały również kolejne kierunki. Jednym z nich był brutalizm, którego przedstawiciele szczególnie chętnie eksponowali surowość materiałów, przede wszystkim betonu.

Jednocześnie od drugiej połowy XX wieku coraz częściej krytykowano niektóre modernistyczne koncepcje, zwłaszcza schematyczne podejście do urbanistyki i masowego budownictwa. Krytyka ta przyczyniła się między innymi do rozwoju postmodernizmu.

Nie zmieniło to faktu, że wiele podstawowych idei modernizmu pozostało obecnych w architekturze współczesnej.

Dlaczego modernizm nadal jest ważny?

Modernizm był czymś więcej niż modą na płaskie dachy i białe elewacje. Zmienił sposób rozumienia funkcji budynku, konstrukcji, przestrzeni i relacji architektury z codziennym życiem.

To właśnie dlatego poznawanie modernizmu pomaga lepiej zrozumieć wygląd współczesnych miast. Przeszklone biurowce, mieszkania z otwartym planem, prefabrykowane elementy konstrukcyjne czy minimalistyczne domy korzystają z rozwiązań, których rozwój był ściśle związany z ruchem nowoczesnym.

Modernizm pozostawił także niezwykle różnorodne dziedzictwo. Od willi Le Corbusiera i Miesa van der Rohe, przez eksperymenty Bauhausu, po międzywojenną Gdynię i Katowice można obserwować, jak ta sama idea nowoczesności prowadziła do bardzo różnych rezultatów.

Najważniejszym założeniem modernizmu nie była więc konkretna forma budynku, lecz przekonanie, że architektura powinna odpowiadać swojej epoce zamiast bez końca powtarzać rozwiązania odziedziczone po przeszłości.