Włoski neorealizm stał się jednym z najważniejszych zjawisk w historii kina XX wieku. Reżyserzy związani z tym nurtem skierowali kamery na ulice, do zniszczonych wojną miast i mieszkań zwykłych ludzi, opowiadając o bezrobociu, biedzie, samotności oraz próbach powrotu do normalnego życia. Filmy Roberto Rosselliniego, Vittoria De Siki czy Luchina Viscontiego pokazały, że wielki dramat może rozgrywać się bez widowiskowej scenografii i niezwykłych bohaterów.

• Włoski neorealizm rozwinął się przede wszystkim w latach 40. i na początku lat 50. XX wieku, w czasie wojny i odbudowy Włoch.
• Do najważniejszych twórców nurtu należeli Roberto Rossellini, Vittorio De Sica, Luchino Visconti i scenarzysta Cesare Zavattini.
• Za najważniejsze filmy neorealizmu uznaje się m.in. Rzym, miasto otwarte, Złodziei rowerów, Paisà, Ziemia drży i Umberto D.
• Charakterystyczne były zdjęcia w autentycznych miejscach, zainteresowanie życiem zwykłych ludzi oraz częste angażowanie aktorów niezawodowych.
• Neorealizm nie był jednym sztywnym stylem filmowym. Poszczególni reżyserzy stosowali jego zasady na różne sposoby.

Czym był włoski neorealizm?

Włoski neorealizm był nurtem filmowym rozwijającym się w szczególnych warunkach historycznych. Jego początki przypadają na ostatnie lata II wojny światowej i pierwsze lata po jej zakończeniu, kiedy Włochy mierzyły się ze zniszczeniami, bezrobociem, biedą, problemami mieszkaniowymi i głębokimi przemianami społecznymi.

Filmowcy zaczęli interesować się rzeczywistością, której przez wiele lat brakowało na ekranach. Zamiast eleganckich wnętrz, wyidealizowanego życia zamożnych bohaterów i rozbudowanych dekoracji pojawiły się ulice Rzymu, biedne dzielnice, zniszczone budynki, prowincja oraz miejsca pracy zwykłych ludzi.

Nie oznacza to jednak, że filmy neorealistyczne były dokumentami. Nadal pozostawały filmami fabularnymi, posiadającymi scenariusze, świadomie komponowane kadry i przygotowaną dramaturgię. Ich twórcy starali się natomiast osiągnąć wrażenie bezpośredniego kontaktu z rzeczywistością.

Skąd wziął się włoski neorealizm?

Przed II wojną światową znaczna część popularnego włoskiego kina powstawała w studiach i unikała przedstawiania trudnej sytuacji społecznej kraju. Charakterystycznym zjawiskiem były tzw. filmy białych telefonów – telefoni bianchi, których akcja często rozgrywała się w eleganckich mieszkaniach i środowisku zamożnych bohaterów.

Już na początku lat 40. pojawiały się jednak filmy pokazujące Włochy w mniej wyidealizowany sposób. Jednym z najważniejszych poprzedników powojennego neorealizmu było Ossessione Luchina Viscontiego.

Po upadku faszyzmu i zakończeniu wojny zmieniły się zarówno warunki społeczne, jak i możliwości produkcji filmowej. Ulica stała się nie tylko tematem filmu, ale również naturalnym planem zdjęciowym. Zniszczone miasta i ich mieszkańcy tworzyli rzeczywistość, której nie trzeba było rekonstruować w studiu.

Przełomowe znaczenie miał sukces Rzymu, miasta otwartego Roberto Rosselliniego. Film pokazał międzynarodowej publiczności zupełnie inne oblicze włoskiego kina i pomógł uczynić neorealizm jednym z najbardziej wpływowych zjawisk swojej epoki.

Jakie są najważniejsze cechy włoskiego neorealizmu?

Nie istnieje jeden zestaw zasad, którego przestrzegali wszyscy neorealiści. Można jednak wskazać kilka elementów regularnie pojawiających się w najważniejszych filmach nurtu.

Autentyczne lokalizacje. Filmowcy często opuszczali studia i realizowali zdjęcia bezpośrednio na ulicach, placach, przedmieściach czy terenach wiejskich. Przestrzeń stawała się ważną częścią opowieści.

Zwyczajni bohaterowie. W centrum historii znajdowali się robotnicy, bezrobotni, dzieci, emeryci, rybacy czy mieszkańcy biednych dzielnic. Ich problemy mogły wydawać się niewielkie w porównaniu z fabułami widowisk historycznych, ale decydowały o całym ich życiu.

Problemy społeczne. Bezrobocie, głód, brak mieszkań, konsekwencje wojny, nierówności i rozpad więzi społecznych nie stanowiły jedynie tła. Bardzo często były główną siłą napędzającą wydarzenia.

Aktorzy niezawodowi. W wielu produkcjach występowały osoby, które wcześniej nie zajmowały się aktorstwem. Nie była to jednak zasada obowiązująca bez wyjątków. Neorealistyczne filmy korzystały również z profesjonalnych wykonawców. W Rzymie, mieście otwartym ważne role zagrali chociażby Anna Magnani i Aldo Fabrizi.

Proste historie i otwarte zakończenia. Neorealizm często rezygnował z efektownych zwrotów akcji na rzecz obserwacji codzienności. Bohaterowie nie zawsze osiągali swój cel, a finał nie musiał rozwiązywać wszystkich problemów.

Bliskość filmu dokumentalnego. Autentyczne miejsca, naturalistyczne aktorstwo i zainteresowanie bieżącą rzeczywistością mogły nadawać filmom dokumentalne wrażenie, mimo że przedstawiane historie były inscenizowane.

Roberto Rossellini i narodziny powojennego neorealizmu

Roberto Rossellini jest jednym z reżyserów najmocniej kojarzonych z narodzinami neorealizmu. Szczególne znaczenie ma jego tzw. trylogia wojenna: Rzym, miasto otwarte, Paisà oraz Niemcy – rok zerowy.

Rzym, miasto otwarte z 1945 roku przedstawia okupowany Rzym i losy ludzi związanych z ruchem oporu. Produkcja filmu odbywała się w bardzo trudnych warunkach niedługo po wyzwoleniu miasta. Rossellini połączył elementy melodramatu, filmu wojennego i realistycznej obserwacji codzienności.

W Paisà z 1946 roku zastosował inną konstrukcję. Film składa się z kilku odrębnych epizodów rozgrywających się w różnych częściach Włoch podczas przemieszczania się aliantów na północ kraju. Takie rozwiązanie pozwoliło pokazać doświadczenie wojny z wielu perspektyw.

Niemcy – rok zerowy z 1948 roku przenosi akcję do zrujnowanego Berlina. Bohaterem jest chłopiec próbujący przetrwać w świecie, w którym wojna zniszczyła nie tylko budynki, lecz także dotychczasowe zasady społeczne.

Vittorio De Sica i Cesare Zavattini – najważniejszy duet neorealizmu

Drugim niezwykle istotnym nazwiskiem jest Vittorio De Sica. Ogromne znaczenie dla jego twórczości miała współpraca ze scenarzystą Cesare Zavattinim, jednym z głównych teoretyków neorealizmu.

Zavattini przekonywał, że kino nie musi poszukiwać niezwykłych wydarzeń. Materiałem na film może być codzienność zwykłego człowieka. Takie podejście bardzo wyraźnie widać w kolejnych wspólnych produkcjach De Siki i Zavattiniego.

W Sciuscià z 1946 roku bohaterami są chłopcy zarabiający na życie czyszczeniem butów. Film pokazuje ich zetknięcie z biedą, przestępczością i systemem poprawczym.

Dwa lata później powstali Złodzieje rowerów, najbardziej rozpoznawalny film tego duetu. Kolejnymi ważnymi produkcjami były Cud w Mediolanie z 1951 roku oraz Umberto D. z 1952 roku.

Szczególnie ten ostatni film doprowadza neorealistyczne zainteresowanie codziennością bardzo daleko. Historia samotnego emeryta, któremu grozi utrata mieszkania, została zbudowana z pozornie drobnych sytuacji. Nie ma tu wielkiego historycznego wydarzenia – jest za to codzienna walka człowieka o zachowanie elementarnej godności.

Dlaczego „Złodzieje rowerów” są tak ważnym filmem?

Złodzieje rowerów z 1948 roku są prawdopodobnie najbardziej znanym przykładem włoskiego neorealizmu. Fabuła jest wyjątkowo prosta. Bezrobotny Antonio Ricci otrzymuje pracę wymagającą posiadania roweru. Kiedy rower zostaje skradziony, mężczyzna wraz z synem Bruno rozpoczyna poszukiwania na ulicach Rzymu.

Stawka jest jednak znacznie większa niż wartość samego przedmiotu. Bez roweru Antonio może stracić możliwość zarabiania pieniędzy, a jego rodzina źródło utrzymania. Z pozornie niewielkiego wydarzenia powstaje więc opowieść o bezrobociu, odpowiedzialności, desperacji i godności.

Film pokazuje również jedną z najważniejszych cech neorealizmu – otoczenie nie jest dekoracją. Rzym pełen ludzi szukających pracy, bazarów, tłumu, deszczu i biednych przedmieść staje się równie istotny jak bohaterowie.

Antonio zagrał Lamberto Maggiorani, który nie był zawodowym aktorem. Dzięki temu ekranowa postać różniła się od typowych gwiazd ówczesnego kina, choć siła filmu wynika nie tylko z obsady. De Sica bardzo świadomie komponował sceny i prowadził narrację tak, aby pozornie prosty dzień stopniowo zamieniał się w dramat.

Luchino Visconti i „Ossessione”

Luchino Visconti był kolejnym z najważniejszych twórców włoskiego neorealizmu, choć jego późniejsza twórczość poszła w zupełnie innym kierunku.

Jego Ossessione z 1943 roku bywa uznawane za pierwszy film neorealistyczny lub jedno z najważniejszych dzieł zapowiadających powstanie nurtu. Film jest adaptacją powieści Jamesa M. Caina Listonosz zawsze dzwoni dwa razy, ale Visconti przeniósł historię w realia włoskiej prowincji.

Duże znaczenie miało właśnie pokazanie przestrzeni i ludzi znacznie odbiegających od wyidealizowanego obrazu kraju znanego z części kina okresu faszystowskiego. Kamera obserwowała zakurzone drogi, skromne wnętrza i bohaterów pozbawionych heroicznych cech.

Jeszcze mocniejszy związek z neorealizmem ma La terra trema (Ziemia drży) z 1948 roku. Visconti realizował film w sycylijskiej miejscowości Aci Trezza, a w obsadzie znaleźli się miejscowi mieszkańcy. Historia rybackiej rodziny próbującej uniezależnić się od pośredników pokazuje biedę i ekonomiczne mechanizmy wpływające na życie całej społeczności.

Giuseppe De Santis i „Gorzki ryż”

Do ważnych twórców nurtu należał również Giuseppe De Santis. Jego Gorzki ryż z 1949 roku pokazuje pracę kobiet zatrudnionych sezonowo na polach ryżowych północnych Włoch.

Film jest interesujący, ponieważ łączy społeczną obserwację z elementami kina popularnego, melodramatu i historii kryminalnej. Przypomina to, że neorealizm nie był zamkniętym zbiorem formalnych reguł.

De Santis interesował się warunkami pracy, konfliktami klasowymi i życiem zbiorowości. Jego twórczość poszerza obraz nurtu, który zbyt często sprowadza się wyłącznie do trzech nazwisk: Rosselliniego, De Siki i Viscontiego.

Najważniejsze filmy włoskiego neorealizmu

Osobie poznającej włoski neorealizm najważniejsze filmy i twórcy mogą początkowo wydawać się bardzo rozległym tematem. Kilka produkcji pozwala jednak prześledzić rozwój nurtu niemal od jego początków.

„Ossessione” – Luchino Visconti, 1943. Jeden z najważniejszych filmów poprzedzających pełny rozwój neorealizmu. Pokazał włoską rzeczywistość w sposób daleki od oficjalnego, wyidealizowanego obrazu.

„Rzym, miasto otwarte” – Roberto Rossellini, 1945. Kluczowy film o okupowanym Rzymie, którego międzynarodowy sukces zwrócił uwagę świata na nowe włoskie kino.

„Sciuscià” – Vittorio De Sica, 1946. Dramat dzieci próbujących przetrwać w trudnej rzeczywistości powojennych Włoch.

„Paisà” – Roberto Rossellini, 1946. Sześć epizodów pokazujących spotkania Włochów i aliantów podczas wyzwalania kraju.

„Złodzieje rowerów” – Vittorio De Sica, 1948. Historia bezrobotnego ojca poszukującego skradzionego roweru stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych filmów w historii światowego kina.

„Ziemia drży” – Luchino Visconti, 1948. Historia sycylijskich rybaków, zrealizowana z udziałem mieszkańców Aci Trezza.

„Niemcy – rok zerowy” – Roberto Rossellini, 1948. Przejmujący obraz życia dziecka w ruinach powojennego Berlina.

„Gorzki ryż” – Giuseppe De Santis, 1949. Film pokazujący świat sezonowych pracownic pól ryżowych, jednocześnie korzystający z elementów kina gatunkowego.

„Cud w Mediolanie” – Vittorio De Sica, 1951. Nietypowe połączenie społecznego zainteresowania biedą z baśniowymi i fantastycznymi elementami.

„Umberto D.” – Vittorio De Sica, 1952. Jeden z najbardziej konsekwentnych przykładów zainteresowania neorealizmu zwykłym człowiekiem i pozornie małymi wydarzeniami codzienności.

Czy w filmach neorealistycznych grali wyłącznie amatorzy?

To jeden z najczęściej powtarzanych mitów związanych z nurtem. Neorealizm rzeczywiście chętnie korzystał z aktorów niezawodowych, ale nie oznacza to całkowitego odrzucenia profesjonalistów.

W Złodziejach rowerów główną rolę zagrał niezawodowy Lamberto Maggiorani. W Ziemia drży Visconti pracował natomiast z mieszkańcami sycylijskiej miejscowości, w której realizowano zdjęcia.

Jednocześnie Rzym, miasto otwarte korzystał z zawodowych aktorów, w tym Anny Magnani i Alda Fabriziego. Obsada nie była więc kryterium decydującym o przynależności filmu do nurtu.

Ważniejsze było spojrzenie na rzeczywistość, zainteresowanie aktualnymi problemami i sposób przedstawiania zwykłych ludzi.

Jaką rolę odegrały dzieci w kinie neorealistycznym?

Dziecięcy bohaterowie pojawiają się w wielu kluczowych dziełach nurtu. Ich perspektywa pozwalała filmowcom pokazać świat wojny i biedy bez politycznych deklaracji.

W Sciuscià dzieci zostają wciągnięte w przestępczość i trafiają do zakładu poprawczego. W Złodziejach rowerów Bruno obserwuje narastającą desperację swojego ojca. Bohaterem Niemcy – rok zerowy jest natomiast chłopiec próbujący odnaleźć się w zrujnowanym powojennym Berlinie.

Dzieci w neorealizmie nie są jedynie niewinnymi obserwatorami. Konsekwencje kryzysu społecznego dotykają ich bezpośrednio, a ich los pozwala pokazać, w jaki sposób bieda i wojna niszczą całe wspólnoty.

Kiedy skończył się włoski neorealizm?

Nie da się wskazać jednego dnia ani filmu zamykającego historię neorealizmu. Najbardziej charakterystyczny okres nurtu obejmuje przede wszystkim drugą połowę lat 40. i początek lat 50. XX wieku.

Włochy stopniowo wychodziły z powojennego kryzysu. Zmieniała się sytuacja gospodarcza, rosła konsumpcja, a publiczność coraz częściej wybierała kino oferujące inne tematy i formy rozrywki. Jednocześnie sami reżyserzy rozwijali własne style.

Visconti skierował się w stronę rozbudowanych, wizualnie wysmakowanych dramatów. Rossellini zaczął realizować bardziej osobiste filmy, a Federico Fellini – który współpracował wcześniej z Rossellinim – stworzył własny, coraz bardziej odległy od realistycznej obserwacji język filmowy.

Neorealizm nie zniknął więc nagle. Jego rozwiązania stopniowo przenikały do innych rodzajów kina.

Jak włoski neorealizm wpłynął na światowe kino?

Znaczenie neorealizmu znacznie wykracza poza historię włoskiej kinematografii. Udowodnił on, że ważny film można stworzyć bez wielkiego budżetu, efektownych dekoracji i gwiazdorskiej obsady.

Wpływy nurtu można odnaleźć w twórczości filmowców z bardzo różnych krajów. Neorealistyczna obserwacja codzienności była ważnym punktem odniesienia dla Satyajita Raya, a później również dla licznych twórców kina społecznego i realistycznego.

Ślady tego podejścia można dostrzec również w brytyjskim kinie społecznym czy twórczości Kena Loacha. W wielu późniejszych nurtach powracała zasada, że kamera może obserwować zwyczajnych ludzi w ich prawdziwym otoczeniu, a niewielkie wydarzenie może powiedzieć o społeczeństwie więcej niż rozbudowana fabuła.

Neorealizm pomógł także zmienić sposób myślenia o filmowym bohaterze. Osoba bez pracy, samotny emeryt czy dziecko z biednej dzielnicy mogły znaleźć się w samym centrum poważnego filmu artystycznego.

Od jakich filmów zacząć poznawanie włoskiego neorealizmu?

Dobrym początkiem jest Rzym, miasto otwarte, ponieważ pozwala zobaczyć, w jakich warunkach rodził się powojenny neorealizm i jak silnie był związany z doświadczeniem wojny.

Następnie warto obejrzeć Złodziei rowerów. Film De Siki pokazuje nurt od innej strony – zamiast opowieści o okupacji pojawia się jeden dzień z życia rodziny walczącej z konsekwencjami bezrobocia.

Trzecim filmem może być Ziemia drży, pokazująca, jak odmienne rezultaty dawało zastosowanie neorealistycznych idei przez Viscontiego. Kolejne miejsca na liście mogą zająć Paisà i Umberto D.

Taki zestaw dobrze pokazuje, że włoski neorealizm nie oznacza jednego rodzaju filmu. Rossellini, De Sica i Visconti wykorzystywali podobne zainteresowanie rzeczywistością, ale każdy z nich stworzył własny sposób opowiadania.

Dlaczego włoski neorealizm nadal jest ważny?

Największa siła neorealizmu nie polegała wyłącznie na filmowaniu prawdziwych ulic czy zatrudnianiu niezawodowych aktorów. Kluczowa była zmiana perspektywy: przekonanie, że codzienne doświadczenie zwykłego człowieka jest wystarczająco ważne, aby stać się tematem kina.

Dlatego filmy powstałe ponad siedem dekad temu nadal potrafią być czytelne. Utrata pracy, problemy mieszkaniowe, samotność, społeczne wykluczenie czy odpowiedzialność za rodzinę nie są wyłącznie elementami historii powojennych Włoch.

Rossellini, De Sica, Zavattini, Visconti i pozostali twórcy neorealizmu zmienili sposób, w jaki kino patrzy na rzeczywistość. Pokazali, że kamera może nie tylko tworzyć spektakl, ale również uważnie obserwować człowieka i świat, w którym przyszło mu żyć.